Có người đăng lên mạng rằng: “Thật ra Trái Đất phẳng, còn cảnh bên ngoài cửa sổ máy bay trông cong là vì cửa sổ bị uốn cong”. Người đó thực sự tin như vậy hay chỉ đang đùa để chế giễu lập luận ấy? Nhiều khi chỉ nhìn vào câu chữ thì hoàn toàn không thể biết được, và thực tế có nhiều người nổi giận trước một câu đùa hoặc lại coi lời nói thật lòng là chuyện đùa.
Quy tắc kinh nghiệm trên Internet cho rằng nếu không có dấu hiệu rõ ràng cho biết ý định của người viết, một lời châm biếm bắt chước tư tưởng cực đoan chắc chắn sẽ bị ai đó hiểu là lời nói thật lòng được gọi là “định luật Poe (Poe's Law)”. Nói đơn giản, điều này có nghĩa là “trên mạng, rất khó phân biệt lời châm biếm với lời nói thật lòng”.
Tài liệu này sẽ lần lượt tìm hiểu bối cảnh ra đời của định luật Poe, lý do lời châm biếm khó được truyền đạt qua văn bản, trường hợp nội dung châm biếm bị biến thành tin tức có thật, cùng cách viết và đọc để giảm hiểu lầm.
Giữa châm biếm và thật lòng: định luật Poe
Bối cảnh ra đời của định luật Poe
Định luật Poe ra đời vào tháng 8 năm 2005, trong một cuộc tranh luận về thuyết tiến hóa và thuyết sáng tạo trên một diễn đàn về Kitô giáo. Sau khi một người dùng nói với người khác rằng “May mà bạn có thêm biểu tượng nháy mắt. Nếu không, tôi đã tưởng bạn nói thật”, một người dùng tên Nathan Poe đã trả lời như sau.
“Nếu không có biểu tượng cảm xúc nháy mắt hoặc dấu hiệu hài hước mà ai cũng nhận ra, thì dù viết thế nào, một bài nhại người theo thuyết sáng tạo cũng sẽ bị ai đó tưởng là thật.”
Ban đầu chỉ là một nhận xét về thuyết sáng tạo, nhưng câu nói này được gọi theo tên ông là “định luật Poe” và chẳng bao lâu đã được dùng rộng rãi cho mọi loại lập luận cực đoan. Năm 2017, tạp chí Wired của Mỹ còn chọn định luật Poe là hiện tượng Internet quan trọng nhất trong năm.
Vì sao lời châm biếm khó được truyền đạt qua văn bản
Những câu đùa khi nói chuyện trực tiếp thường được hiểu đúng. Nhưng khi chuyển cùng lời nói ấy thành văn bản, tình hình lại khác.
(1) Giọng nói và nét mặt biến mất
Khi nói, ngữ điệu, giọng cười và ánh mắt cùng gửi đi tín hiệu rằng “tôi đang đùa”. Văn bản không có những tín hiệu này nên người đọc phải tự đoán ý định.
(2) Những lập luận cực đoan thực sự tồn tại
Dù một lời nói có vô lý đến đâu, ở đâu đó vẫn có người thật sự tin vào nó. Vì vậy, lời châm biếm phóng đại có thể trông gần như giống hệt một lập luận có thật.
(3) Trò chuyện với người lạ
Nếu là lời của bạn bè, ta có thể dựa vào tính cách thường ngày của họ để phán đoán, nhưng trên Internet, phần lớn trường hợp ta không biết người viết là ai.
(4) Thói quen đọc lướt rồi bỏ qua
Khi lướt qua những bài viết ngắn, ta dễ tiếp nhận một câu riêng lẻ mà không xem xét ngữ cảnh trước sau.
Vấn đề này đã được chỉ ra từ rất lâu trước Poe. Vào tháng 9 năm 1982, khi tranh cãi liên tiếp nổ ra trên bảng tin của khoa vì có người coi những câu đùa là lời nói nghiêm túc, nhà khoa học máy tính Scott Fahlman thuộc Đại học Carnegie Mellon của Mỹ đã đề xuất khuôn mặt cười nằm ngang “:-)” làm dấu hiệu đi kèm câu đùa. Năm sau, bản hướng dẫn ứng xử của Usenet, một mạng thảo luận thời kỳ đầu của Internet, cũng đưa ra lời khuyên rằng nếu đăng nội dung châm biếm mà không có dấu hiệu này, mọi người có thể hiểu nó theo nghĩa nghiêm túc dù ý châm biếm có vẻ rõ ràng đến đâu.
Trường hợp nội dung châm biếm bị biến thành tin tức có thật
Định luật Poe không chỉ áp dụng cho những cuộc trò chuyện giữa các cá nhân. Ngay cả báo chí, vốn cần kiểm chứng thông tin, cũng mắc sai lầm tương tự.
Vụ ồn ào về “người đàn ông quyến rũ nhất” năm 2012
Vào tháng 11 năm 2012, tờ báo châm biếm The Onion của Mỹ đăng một bài báo giả nói rằng họ đã chọn Kim Jong-un của Triều Tiên là “người đàn ông còn sống quyến rũ nhất” năm đó. Thế nhưng, phiên bản trực tuyến của Nhân Dân Nhật Báo (People's Daily), cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc, lại đăng lại như một tin có thật, thậm chí còn kèm thêm 55 bức ảnh.
Theo thông tin được biết, khi câu chuyện này đi qua nhiều cơ quan truyền thông trực tuyến ở Trung Quốc, phần giải thích rằng đây là “bài báo châm biếm” đã bị lược bỏ. Khi những lời chế giễu từ cư dân mạng đổ dồn tới, Nhân Dân Nhật Báo đã gỡ bài chỉ sau một ngày, còn The Onion tiếp tục đùa thêm một lần nữa bằng cách gọi Nhân Dân Nhật Báo là “công ty con đáng tự hào” của mình.
Trường hợp này cho thấy ngữ cảnh trong bài viết ban đầu có thể dễ dàng biến mất chỉ sau vài lần được truyền lại.
Cách viết và đọc để giảm hiểu lầm
Không thể tránh hoàn toàn định luật Poe, nhưng nếu cả người viết lẫn người đọc đều chú ý thêm một chút, hiểu lầm có thể giảm đi đáng kể.
- Dấu hiệu thể hiện ý định (Tone Indicator): Thêm biểu tượng cảm xúc cười hoặc những dấu hiệu như “tôi đang đùa” vào câu đùa hay lời mỉa mai. Trên các diễn đàn tiếng Anh, người ta cũng có thể thêm “/s” vào cuối bài để cho biết đó là lời mỉa mai.
- Kiểm tra nguồn (Source Check): Tin càng gây bất ngờ thì càng cần kiểm tra xem nó được đăng đầu tiên ở đâu và liệu đó có phải là một cơ quan truyền thông châm biếm hay không.
- Đọc theo ngữ cảnh (Context Reading): Xem các bài viết khác của tác giả hoặc cuộc trò chuyện trước sau để phán đoán ý định.
- Diễn giải với thiện chí (Charitable Reading): Trước khi nổi giận, hãy nghĩ thêm một lần rằng “biết đâu đây là một câu đùa”.
Tuy nhiên, cũng có người lợi dụng ngược lại định luật này. Họ nói những lời thù ghét rồi khi bị chỉ trích lại tìm cách thoát trách nhiệm bằng câu “tôi chỉ đùa thôi”. Vì vậy, bên cạnh việc xác định một lời nói có phải là châm biếm hay không, việc xem xét nó thực sự gây tổn thương cho ai và như thế nào cũng quan trọng không kém.
Định luật Poe nhắc chúng ta rằng những cuộc trò chuyện bằng văn bản dễ bị hiểu lệch hơn ta tưởng rất nhiều. Phía bên kia màn hình là một người hoàn toàn không biết ý định của ta.
Khi viết, hãy làm rõ ý định thêm một lần; khi đọc, hãy chậm phán xét lại một nhịp. Đó là bước đầu tiên trong giao tiếp để hiểu đúng tâm ý của người ở phía bên kia màn hình.
