Chỉ cần vài giây là ai đó có thể đăng vào nhóm trò chuyện một câu như “Nghe nói ăn món này là khỏi bệnh ngay”. Nhưng để chứng minh điều đó không đúng, có khi phải mất hàng giờ tìm bài nghiên cứu, kiểm tra lời giải thích của chuyên gia và tổng hợp lại sao cho dễ đọc. Trong lúc ấy, bài đăng ban đầu đã lan sang nhiều nhóm khác.
Quy luật kinh nghiệm cho rằng công sức cần bỏ ra để phản bác một nhận định sai lớn hơn rất nhiều so với công sức tạo ra nhận định đó được gọi là “Định luật Brandolini (Brandolini's Law)”. Nó còn được biết đến với cái tên có phần thô ráp là “Nguyên lý bất đối xứng của những lời nhảm nhí (Bullshit Asymmetry Principle)”, hiểu đơn giản là “điều sai thì dễ tạo ra nhưng khó sửa lại”.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từ bối cảnh ra đời của định luật Brandolini đến lý do việc phản bác đặc biệt khó khăn, những nhận định tương tự và ví dụ đã có từ lâu, rồi đến cách xử lý thông tin một cách sáng suốt trong sự bất đối xứng ấy.
Phản bác tốn công gấp mười lần: Định luật Brandolini
Bối cảnh ra đời của định luật Brandolini
Định luật này bắt nguồn từ một câu mà lập trình viên người Ý Alberto Brandolini đăng trên Twitter vào tháng 1 năm 2013. Ông viết: “Năng lượng cần để phản bác những lời nhảm nhí lớn hơn một bậc độ lớn so với năng lượng cần để tạo ra chúng”. Lớn hơn một bậc độ lớn có nghĩa là chênh lệch khoảng mười lần.
Sau này, chính Brandolini đã kể lại điều khiến ông nghĩ ra câu nói ấy. Đó là việc ngay sau khi đọc cuốn “Tư duy nhanh và chậm (Thinking, Fast and Slow)” của Daniel Kahneman, ông đã xem một chương trình tranh luận chính trị của Ý có sự tham gia của cựu Thủ tướng Silvio Berlusconi và nhà báo Marco Travaglio. Có thể nói, sau khi đọc cuốn sách nói về việc lối suy nghĩ nhanh và trực giác dễ bị đánh lừa đến mức nào, ông đã nhìn rõ hơn những lời qua tiếng lại trong cuộc tranh luận.
Câu nói này ngắn gọn và dễ tạo sự đồng cảm nên nhanh chóng lan truyền trên Internet, và hiện nay cũng thường được trích dẫn trong truyền thông khoa học, báo chí và nghiên cứu về tổ chức.
Vì sao việc phản bác đặc biệt khó khăn
Ngay cả khi bàn về cùng một chủ đề, công sức mà bên đưa ra nhận định và bên sửa lại thông tin bỏ ra cũng khác nhau rất nhiều.
(1) Những nhận định có thể tạo ra mà không cần kiểm chứng
Một nhận định sai có thể được tạo ra mà không cần tìm bằng chứng. Trong khi đó, người phản bác phải tìm tài liệu, kiểm tra lại xem có đúng hay không và giải thích để người khác hiểu được.
(2) Nhiều nhận định dồn dập xuất hiện cùng lúc
Nếu một video ngắn chứa nhiều nhận định đan xen, từng nhận định đều phải được kiểm tra riêng. Khi kể về trải nghiệm kiểm chứng một video liên quan đến COVID-19, Jeff Yates, nhà báo chuyên về thông tin sai lệch của đài Radio-Canada tại Canada, nói: “Người đó mất 15 phút để làm video, còn tôi mất ba ngày để kiểm chứng thông tin”.
(3) Ấn tượng ban đầu còn đọng lại
Con người không dễ buông bỏ câu chuyện mình tiếp nhận đầu tiên. Ngay cả sau khi nghe thông tin đính chính, nội dung sai đã nghe lúc đầu vẫn thường tiếp tục ảnh hưởng đến suy nghĩ.
(4) Áp lực khi phải đối đầu với cộng đồng
Nếu một nhận định sai được tin tưởng rộng rãi trong nhóm mà mình thuộc về, việc phản bác không chỉ đòi hỏi thời gian mà còn cần lòng can đảm để đối diện với những người xung quanh.
Những nhận định sâu sắc và ví dụ đã có từ lâu
Dù được đặt tên vào năm 2013, những nhận thức tương tự đã xuất hiện từ rất lâu trước đó.
- Jonathan Swift: Trong một bài viết năm 1710, ông viết: “Lời dối trá bay đi, còn sự thật khập khiễng theo sau”.
- Frédéric Bastiat: Năm 1845, ông chỉ ra rằng đối phương chỉ cần vài lời để nói ra một nửa sự thật, nhưng muốn chứng minh sự thiếu trọn vẹn của nó thì lại cần lời giải thích dài dòng và tẻ nhạt.
Một ví dụ tiêu biểu trong thời hiện đại là quan niệm sai lầm về vắc xin và chứng tự kỷ. Năm 1998, Andrew Wakefield ở Anh công bố một bài nghiên cứu bị làm giả, cho rằng vắc xin sởi, quai bị và rubella (MMR) có liên quan đến chứng tự kỷ. Bài nghiên cứu này đã bị rút lại và ông bị tước giấy phép hành nghề y; vô số nghiên cứu sau đó cũng không xác nhận mối liên hệ như vậy. Tuy nhiên, dù đã trải qua hàng chục năm nghiên cứu và giáo dục, quan niệm sai lầm này vẫn chưa biến mất hoàn toàn, dẫn đến tâm lý e ngại vắc xin và gây tổn hại lớn cho sức khỏe cộng đồng.
Cách xử lý thông tin trong sự bất đối xứng
Không thể vì phản bác khó mà khoanh tay đứng nhìn. Carl Bergstrom và Jevin West, những người đã nghiên cứu về thông tin sai lệch, đúc kết những thái độ cần có để đính chính hiệu quả như sau.
(1) Chính xác
Đưa vào đầy đủ thông tin cần thiết và kiểm tra hai lần xem thông tin có đúng sự thật hay không.
(2) Bao dung
Để ngỏ khả năng bản thân đã hiểu sai, và không quy chụp đối phương là có ác ý hay ngu ngốc.
(3) Rõ ràng
Trình bày điều mình muốn khẳng định một cách dễ hiểu và nhất quán.
(4) Thừa nhận sai sót
Nếu phát hiện phần sai trong lời giải thích của mình, hãy thẳng thắn sửa lại.
Những việc có thể làm trong cuộc sống hằng ngày
Các nhà nghiên cứu cho biết những cách hữu ích gồm cảnh báo trước về thông tin sai lệch, đính chính lặp lại thay vì chỉ một lần, và bên cạnh việc chỉ ra “điều gì sai”, còn đưa ra lời giải thích thay thế về “thực tế là như thế nào”. Với mỗi cá nhân, cách dễ thực hiện nhất là tập thói quen dừng lại một chút và kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ. Vì việc tạo ra thông tin sai vốn dễ dàng, nên sàng lọc thêm một lần trên đường lan truyền của nó là điều quan trọng.
Định luật Brandolini cho thấy cuộc đua không công bằng giữa dối trá và sự thật. Tuy nhiên, cuộc đua ấy dần lấy lại thế cân bằng nhờ công sức của từng người muốn kiểm chứng sự thật.
Càng nghe có vẻ hợp lý càng cần xem xét lại thêm một lần; khi đính chính, hãy nói chính xác và bao dung. Đó là bước đầu tiên để sự thật đi trước dối trá.
