Khi xem tin tức về việc các sông băng thu hẹp qua từng năm, ta chợt nảy ra một ý nghĩ: muốn được tận mắt nhìn thấy cảnh tượng ấy ít nhất một lần trước khi nó biến mất. Trên thực tế, ngày càng nhiều người lên đường để ngắm những sông băng đang tan chảy, những rạn san hô đang bạc trắng và những con gấu Bắc Cực giữa vùng biển có băng ngày càng thu hẹp. Những chuyến đi như vậy được gọi là “du lịch cơ hội cuối cùng (Last Chance Tourism)”.
Nói một cách dễ hiểu, du lịch cơ hội cuối cùng là “chuyến đi nhằm tận mắt nhìn thấy những cảnh quan, sinh vật hay nền văn hóa đang dần biến mất trước khi chúng không còn nữa”. Truyền thông còn gọi đây là “du lịch tận thế (Doom Tourism)” hay “du lịch đến những nơi đang biến mất”; khi biến đổi khí hậu trở thành tâm điểm của câu chuyện, hình thức này đã trở thành một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong ngành du lịch học.
Tài liệu này sẽ lần lượt tìm hiểu khái niệm và bối cảnh ra đời của du lịch cơ hội cuối cùng, lý do khiến mọi người bị thu hút, những điểm đến tiêu biểu, cùng các nghịch lý và thách thức mà hình thức du lịch này đặt ra.
Những chuyến đi tìm cảnh quan đang dần biến mất
Du lịch cơ hội cuối cùng là gì?
Nhóm nghiên cứu của Harvey Lemelin, nhà nghiên cứu du lịch người Canada, là những người đã định hình thuật ngữ này về mặt học thuật. Trong bài báo năm 2010, họ định nghĩa du lịch cơ hội cuối cùng là “một thị trường du lịch ngách, trong đó du khách tìm đến với mục đích rõ ràng là chiêm ngưỡng những cảnh quan trên đất liền hoặc trên biển đang dần biến mất, những di sản thiên nhiên hoặc di sản xã hội đang mất đi”.
(1) Cảnh quan thiên nhiên đang biến mất
Tiêu biểu là những cảnh quan có thể thay đổi đáng kể hoặc biến mất, như sông băng đang tan chảy, tuyết vĩnh cửu trên đỉnh núi và các quốc đảo thấp bị đe dọa bởi mực nước biển dâng.
(2) Động vật hoang dã đang suy giảm
Những chuyến đi để ngắm các loài động vật có số lượng cá thể suy giảm do môi trường sống bị hủy hoại, như gấu Bắc Cực và các sinh vật sống ở rạn san hô, cũng thuộc hình thức này.
(3) Văn hóa và lối sống đang thay đổi
Theo nghĩa rộng, những chuyến đi tìm đến các ngôi làng truyền thống hoặc lối sống đặc trưng đang thay đổi nhanh chóng do toàn cầu hóa và hiện đại hóa cũng thuộc du lịch cơ hội cuối cùng.
Cuốn du ký Last Chance to See, xuất bản năm 1990, thường được xem là khởi nguồn của xu hướng này. Cuốn sách ghi lại hành trình nhà văn Douglas Adams và nhà động vật học Mark Carwardine tìm kiếm những loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng, như cá heo sông Dương Tử và rồng Komodo.
Vì sao con người bị thu hút bởi “cơ hội cuối cùng”?
Cùng một cảnh quan, nhưng khi nghe nói nó sắp biến mất, ta lại cảm thấy giá trị của nó lớn hơn nhiều. Một số yếu tố tâm lý cùng tác động đến du lịch cơ hội cuối cùng.
- Sự khan hiếm (Scarcity): Ý nghĩ rằng có thể sẽ không còn được nhìn thấy lần nữa làm tăng giá trị của trải nghiệm. Nguyên lý này tương tự việc mọi người đổ xô mua sản phẩm phiên bản giới hạn.
- Tin tức truyền thông (Media Coverage): Càng có nhiều tin tức về một địa điểm đang gặp nguy hiểm, nhu cầu đến đó càng tăng. Như vậy, tin tức cảnh báo khủng hoảng lại vô tình đóng vai trò quảng cáo.
- Du lịch đen (Dark Tourism): Nhóm nghiên cứu của Lemelin cho rằng du lịch đen, vốn tìm đến dấu vết của mất mát và cái chết, có điểm giao với du lịch cơ hội cuối cùng. Bởi trải nghiệm chứng kiến sự biến mất cũng chứa đựng nỗi buồn và cảm xúc tiếc thương.
- Danh sách những điều muốn làm trong đời (Bucket List): Thói quen đưa những danh thắng đang dần biến mất vào danh sách những việc nhất định muốn làm trong đời cũng thúc đẩy hình thức du lịch này.
Những điểm đến tiêu biểu của du lịch cơ hội cuối cùng
Những nơi thường được các nhà nghiên cứu đề cập là các địa điểm có thể quan sát rõ tác động của biến đổi khí hậu.
[Trường hợp 1] Rạn san hô Great Barrier ở Úc
Trong một nghiên cứu năm 2015 khảo sát 235 du khách tại ba điểm du lịch ở Queensland, Úc, 69.6% cho biết động cơ “đến xem trước khi rạn san hô biến mất” là rất quan trọng hoặc cực kỳ quan trọng. Trong số 15 động cơ du lịch, đây cũng là mục nhận được nhiều câu trả lời “cực kỳ quan trọng” nhất.
[Trường hợp 2] Gấu Bắc Cực ở Churchill, Canada
Churchill, một thị trấn nhỏ thuộc tỉnh Manitoba của Canada, tự gọi mình là “thủ đô gấu Bắc Cực của thế giới”. Hoạt động du lịch quan sát gấu Bắc Cực hoang dã đã diễn ra hơn 50 năm; khi băng biển ở vịnh Hudson ngày càng thu hẹp, du khách vẫn tiếp tục tìm đến để ngắm gấu Bắc Cực trước khi chúng biến mất.
[Trường hợp 3] Nam Cực
Theo Hiệp hội các nhà điều hành du lịch Nam Cực (IAATO), số người đến Nam Cực trong mùa 2023–24 là 12 vạn 2,072 người, mức cao nhất từ trước đến nay. Các quốc gia thành viên Hiệp ước Nam Cực vẫn đang thảo luận về sự cần thiết của một khuôn khổ quản lý hoạt động du lịch ngày càng gia tăng.
Nghịch lý và thách thức của du lịch cơ hội cuối cùng
Du lịch cơ hội cuối cùng là chủ đề đặc biệt gây nhiều tranh luận trong ngành du lịch học, bởi những ý định tốt và hệ quả xấu đan xen với nhau.
(1) Hành trình đi xem khiến sự biến mất đến sớm hơn
Để đến những vùng cực xa xôi hoặc các hòn đảo hẻo lánh, du khách phải di chuyển lâu bằng máy bay và tàu, thải ra nhiều khí nhà kính trong quá trình đó. Các chuyến du lịch ngắm gấu Bắc Cực ở Churchill được ước tính tiêu thụ năng lượng gấp 6–34 lần mức trung bình của các chuyến du lịch trên thế giới. Như vậy, hành trình đến ngắm cảnh quan đang biến mất lại góp phần vào những nguyên nhân đe dọa chính cảnh quan ấy.
(2) Cũng có thể trở thành động lực cho bảo tồn
Ngược lại, những du khách tận mắt chứng kiến nơi đang lâm nguy đôi khi bắt đầu quan tâm đến các vấn đề môi trường và ủng hộ hoạt động bảo tồn. Nguồn thu từ du lịch có thể góp phần trang trải chi phí quản lý các khu bảo tồn.
(3) Những trăn trở của cộng đồng địa phương ngày càng lớn
Những địa phương thu hút đông khách nhờ nguy cơ biến mất của tài nguyên có thể tăng thu nhập trước mắt, nhưng nếu tài nguyên đó thực sự không còn, ngành du lịch cũng sẽ sụp đổ theo. Cần tìm mô hình du lịch có thể tồn tại lâu dài thay vì trông cậy vào sự bùng nổ ngắn hạn.
(4) Cần du lịch có trách nhiệm
Cần kết hợp các nỗ lực điều tiết số lượng khách, tuân thủ quy định địa phương và hướng dẫn bảo vệ sinh thái, đồng thời giảm gánh nặng carbon của chuyến đi. Các khảo sát ở Churchill vào năm 2008 và 2018 cho thấy phần lớn du khách chấp nhận biến đổi khí hậu là có thật, nhưng ít người liên hệ chuyến bay mình đã đi với nguyên nhân gây ra hiện tượng đó; điều này gợi ra nhiều suy ngẫm.
Du lịch cơ hội cuối cùng xuất phát từ lòng trân trọng những gì đang dần biến mất, nhưng chính tình cảm ấy cũng có thể khiến chúng ta đánh mất những cảnh quan quý giá nhanh hơn. Sau cùng, điều quan trọng là cách chúng ta thực hiện chuyến đi, chứ không phải đến xem sớm đến mức nào.
Cùng suy nghĩ về cách du lịch để những cảnh quan ta muốn ngắm vẫn còn cho thế hệ sau chính là bước đầu tiên hướng tới du lịch bền vững.
