Lần này, chúng ta sẽ tìm hiểu khái niệm và các loại thang đo thường được sử dụng để phân tích thống kê trong các lĩnh vực như xã hội học, tâm lý học và thống kê học. Vì khái niệm này có thể hơi xa lạ với những người mới tiếp cận, chúng tôi đã thiết kế các hình ảnh riêng để giúp bạn dễ hiểu hơn.
Trước hết, để điểm qua khái niệm một cách đơn giản, thang đo là việc biểu diễn đặc điểm của các đối tượng như sự vật hay con người bằng các con số trong thống kê thông qua việc gán số cho các thuộc tính một cách có hệ thống.
Các loại thang đo gồm thang đo định danh, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng và thang đo tỷ lệ; mỗi loại có đặc điểm và chứa đựng thông tin khác nhau.
4 loại thang đo - thang đo định danh, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng, thang đo tỷ lệ
Nếu xếp 4 loại thang đo theo lượng thông tin mà chúng chứa đựng, thứ tự sẽ là [thang đo định danh < thang đo thứ bậc < thang đo khoảng < thang đo tỷ lệ], trong đó thang đo định danh chứa ít thông tin nhất. Sau đây, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từng loại thang đo định danh, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng và thang đo tỷ lệ vừa được đề cập.
1. Thang đo định danh
Ví dụ về thang đo định danh
Trước tiên, thang đo định danh(thang đo gọi tên) là thang đo gán số vào vị trí của tên gọi hoặc danh xưng, chẳng hạn như nam (1), nữ (2). Ở đây, các con số chỉ thể hiện sự khác biệt về thuộc tính mà không mang thông tin nào khác.
Những ví dụ tiêu biểu về thang đo định danh là các con số dùng để phân biệt đối tượng theo thuộc tính, chẳng hạn như giới tính (nam 1, nữ 2), số hiệu vận động viên (số 9, số 10, số 11), quốc tịch (Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Hoa Kỳ).
Phương pháp so sánh: nhận diện, phân loại
Phép toán: =
Đại lượng thống kê: mốt
Phương pháp thống kê có thể áp dụng: thống kê phi tham số, phân tích tần số, phân tích bảng chéo
2. Thang đo thứ bậc
Ví dụ về thang đo thứ bậc
Thang đo thứ bậc là thang đo vừa có đặc điểm phân biệt đối tượng của thang đo định danh, vừa chứa thông tin về quan hệ thứ hạng giữa các đối tượng. Tuy nhiên, dù có thể biểu thị quan hệ thứ hạng, không thể coi các khoảng chênh lệch giữa chúng là bằng nhau.
Ví dụ tiêu biểu là thứ hạng theo kết quả thi (hạng 1, hạng 2, hạng 3) và thứ tự chiều cao (183cm, 177cm, 170cm).
Phương pháp so sánh: so sánh thứ hạng
Phép toán: =, <, >
Đại lượng thống kê: mốt, trung vị
Phương pháp thống kê có thể áp dụng: thống kê phi tham số, tương quan thứ hạng
3. Thang đo khoảng
Ví dụ về thang đo khoảng
Thang đo khoảng là thang đo vừa có thông tin của thang đo định danh và thang đo thứ bậc đã đề cập ở trên, vừa chứa thông tin về khoảng cách bằng nhau, tức là mức chênh lệch giữa các thuộc tính bằng nhau. Vì vậy, thang đo này còn được gọi là “thang đo khoảng cách”.
Những ví dụ tiêu biểu nhất thường được nhắc đến về thang đo khoảng là thông tin về nhiệt độ và năm. Nếu đo sự thay đổi nhiệt độ trong 2 giờ, lần lượt từ 8 giờ sáng và tối, với kết quả là 10 độ→20 độ / 20 độ→10 độ, ta có thể thấy nhiệt độ đều thay đổi một mức bằng nhau là 10 độ.
Tương tự, đối với năm, nếu xét trường hợp của Olympic và World Cup, các mốc 2002, 2006 … 2022, 2026 chứa thông tin về những con số thay đổi với khoảng cách đều nhau là 4 năm.
Phương pháp so sánh: so sánh khoảng cách
Phép toán: +, -, =, <, >
Đại lượng thống kê: mốt, trung vị, trung bình cộng
Phương pháp thống kê có thể áp dụng: thống kê tham số
4. Thang đo tỷ lệ
Ví dụ về thang đo tỷ lệ
Thang đo tỷ lệ là thang đo vừa chứa thông tin của các thang đo định danh, thứ bậc và khoảng đã nêu trên, vừa chứa cả thông tin về tỷ lệ. Đặc điểm nổi bật nhất của thang đo tỷ lệ là có giá trị “0” tuyệt đối (điểm không tuyệt đối) và cho phép thực hiện bốn phép tính số học (+, -, ×, ÷).
Lấy cân nặng làm ví dụ về thang đo tỷ lệ: nếu A nặng 40kg, B nặng 65kg và C nặng 80Kg, ta có thể biết những thông tin như C nặng gấp 2 lần A (× phép nhân), C nặng hơn B 15kg (- phép trừ).
Phương pháp so sánh: so sánh độ lớn tuyệt đối
Phép toán: +, -, ×, ÷, <, >
Đại lượng thống kê: mốt, trung vị, trung bình nhân, trung bình điều hòa, v.v.
Phương pháp thống kê có thể áp dụng: thống kê tham số
Ngoài ra, trong thống kê học còn có thang đo tuyệt đối, vừa chứa thông tin định danh, thứ bậc và khoảng, vừa có điểm không tuyệt đối và đơn vị tuyệt đối để biểu thị số lượng của một hạng mục hoặc thuộc tính cụ thể. Tuy nhiên, vì các thang đo định danh, thứ bậc, khoảng và tỷ lệ được sử dụng phổ biến nhất, chỉ cần nắm vững 4 thang đo chính này là đủ.
Trên đây, chúng ta đã tìm hiểu 4 loại thang đo thường được sử dụng trong lĩnh vực khoa học xã hội: thang đo định danh, thang đo thứ bậc, thang đo khoảng và thang đo tỷ lệ. Hy vọng tài liệu này giúp bạn hiểu 4 loại thang đo trên và tiến thêm một bước trong việc tiếp cận môn thống kê vốn có thể khiến bạn cảm thấy khó hiểu.
