Khi học về các lĩnh vực liên quan đến khảo sát như thống kê, marketing hay thăm dò dư luận, những thuật ngữ luôn được nhấn mạnh là độ tin cậy và độ giá trị. Sách thường viết rằng độ tin cậy là điều kiện cần của độ giá trị, còn độ giá trị là điều kiện đủ của độ tin cậy.
Tuy nhiên, dù đọc đi đọc lại nhiều lần, câu nói ấy vẫn không dễ hiểu. Điều gì là cần, điều gì là đủ... Nhưng nếu nhìn qua hình minh họa, chúng ta có thể dễ dàng hiểu được độ tin cậy và độ giá trị.
Độ tin cậy thường nói đến tính nhất quán, tức khả năng thực hiện một việc với kết quả giống nhau, còn độ giá trị nói đến tính chính xác, tức khả năng tạo ra kết quả đúng như dự định.
Tài liệu này chuẩn bị hai ví dụ. Một ví dụ sử dụng khái niệm bắn súng vốn có phần quen thuộc hơn với nam giới; ví dụ còn lại lấy chủ đề trang điểm, một hoạt động hằng ngày của phần lớn phụ nữ.
Độ tin cậy và độ giá trị (ví dụ bắn súng)
Độ tin cậy cao / Độ giá trị thấp
Như đã đề cập ở trên, độ tin cậy cho biết kết quả nhất quán đến mức nào khi lặp lại trong cùng điều kiện. Trong hình trên, chỉ cần xem các điểm đạn trúng tụ lại gần nhau đến đâu.
Nếu các điểm đạn trúng tụ lại trong một vùng hẹp thì kết quả có tính nhất quán cao; nếu chúng phân tán rộng thì tính nhất quán thấp. Việc chỉnh điểm không là quá trình đưa vị trí của cụm điểm đạn hình thành như vậy về đúng điểm ngắm, vì thế cần phân biệt việc này với việc các điểm đạn tụ lại thành một cụm hẹp.
Trong hình trên, các điểm đạn trúng tụ lại trong một vùng hẹp nên độ tin cậy cao, nhưng chúng lệch khỏi tâm bia mà người bắn muốn ngắm trúng, vì vậy trong phép so sánh này, kết quả có độ giá trị thấp.
Các viên đạn tụ lại một chỗ không có nghĩa là chúng nhất định trúng mục tiêu. Tương tự, ngay cả khi kết quả nhất quán, chúng vẫn có thể khác với mục tiêu, nên không thể cho rằng độ giá trị cũng cao chỉ vì độ tin cậy cao.
Độ tin cậy cao / Độ giá trị cao
Trong hình trên, tất cả các viên đạn đều trúng mục tiêu ngay chính giữa như mong muốn. Vì tất cả đều trúng cùng một vị trí nên kết quả có độ tin cậy cao, đồng thời trúng chính giữa như dự định nên độ giá trị cũng cao.
Trong hình này, kết quả của các lần bắn lặp lại đều gần tâm mục tiêu và tụ lại sát nhau, cho thấy cả mức độ trúng mục tiêu lẫn tính nhất quán của kết quả đều cao.
Độ tin cậy thấp / Độ giá trị thấp
Trong hình trên, các điểm đạn trúng phân tán và đều lệch khỏi tâm mục tiêu. Trong phép so sánh này, có thể nói kết quả có cả độ tin cậy lẫn độ giá trị thấp.
Đây là tình huống cần xem xét riêng việc giảm độ phân tán của kết quả và việc bắn trúng gần tâm mục tiêu.
Độ tin cậy và độ giá trị (ví dụ trang điểm)
Lần này, chúng ta sẽ thử so sánh với trang điểm, một trong những hoạt động hằng ngày của phụ nữ.
Độ tin cậy cao / Độ giá trị thấp
Hình trên mô tả tình huống đã hình dung trong đầu cách trang điểm, nhưng khi thực sự bắt tay vào làm thì lại không vẽ được như ý. Muốn vẽ thật gọn gàng nhưng lần nào cũng vẽ lệch lạc y như nhau. Nếu chỉ một hai ngày thì còn được, nhưng việc trang điểm cứ mãi không như mong muốn. Đó là vì kỹ năng chưa đủ thành thạo để đôi tay theo kịp những gì đã hình dung.
Mỗi lần trang điểm đều khác với hình dung, không đúng ý định nên độ giá trị thấp, nhưng cùng một kết quả lặp lại nhất quán nên có thể xem đây là tình huống có độ tin cậy (tính nhất quán của kết quả) cao.
Độ tin cậy cao / Độ giá trị cao
Lần này là trường hợp một người trang điểm thành thạo, ngày nào cũng trang điểm đẹp đúng như mong muốn. Vẽ được đúng như hình dung nên độ giá trị cao, đồng thời lặp lại cùng một kết quả mỗi ngày nên độ tin cậy (tính nhất quán của kết quả) cũng cao.
Trong ví dụ này, hình dạng mong muốn khớp với kết quả thực tế, và kết quả đó cũng được lặp lại nhất quán mỗi ngày.
Độ tin cậy thấp / Độ giá trị thấp
Trong trường hợp này, người trang điểm có một kiểu trang điểm lý tưởng mà mình muốn thực hiện và cố gắng vẽ theo, nhưng mỗi lần lại cho ra một kết quả khác nhau. Không trang điểm được như hình dung đã đáng tiếc, vậy mà có ngày tưởng như làm khá tốt, ngày khác lại thấy thất vọng... Tay nghề cũng thất thường.
Không vẽ được như mong muốn nên độ giá trị thấp, kết quả lại thay đổi mỗi lần nên cũng có thể xem đây là tình huống có độ tin cậy (tính nhất quán của kết quả) thấp.
Đến đây, chúng ta đã tìm hiểu khái niệm độ tin cậy và độ giá trị. Nắm được rằng độ tin cậy là tính nhất quán, còn độ giá trị là tính chính xác, rồi tham khảo các hình trên sẽ giúp bạn hiểu dễ dàng hơn phần nào. Đây là những khái niệm quan trọng liên quan đến khảo sát và kiểm tra, vì vậy hy vọng bài viết đã giúp bạn hiểu rõ chúng.
