Lần này, chúng tôi muốn biên soạn tài liệu về những bước tiến hành nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội.
Khác với nghiên cứu khoa học tự nhiên, vốn lấy vật chất làm đối tượng và tiến hành nghiên cứu thông qua nhiều hoạt động thực nghiệm và phát triển, nghiên cứu khoa học xã hội lấy con người làm đối tượng, giải thích mối quan hệ giữa các mệnh đề đã được khái niệm hóa và các giả thuyết nghiên cứu được cấu thành từ các biến.
Nghiên cứu khoa học xã hội có những hạn chế khi tiếp cận nghiên cứu trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, dựa trên bằng chứng thực nghiệm, lĩnh vực này tiếp cận và giải thích các hiện tượng xã hội về mặt lý thuyết, đồng thời tiến hành chứng minh thông qua một quy trình có hệ thống nhằm dự đoán tương lai còn nhiều bất định.
Quy trình nghiên cứu khoa học xã hội
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội tiến hành nghiên cứu theo trình tự: đặt giả thuyết → lựa chọn phương pháp nghiên cứu → thu thập dữ liệu → diễn giải → xem xét lại → lặp lại các bước trên.
Liên quan đến nội dung này, quy trình nghiên cứu thông thường gồm 6 bước, từ khi bắt đầu nghiên cứu đến khi đưa ra kết luận, như sau.
Bước 1: Xác định vấn đề nghiên cứu
Lĩnh vực nghiên cứu bạn quan tâm là gì?
Để xác định đề tài nghiên cứu, trước tiên cần thông qua quan sát để quyết định sẽ nghiên cứu điều gì và trong lĩnh vực nào.
Nếu xác định phạm vi lĩnh vực nghiên cứu quá rộng, lượng tài liệu và bối cảnh cần tìm hiểu sẽ quá lớn; nếu xác định phạm vi quá hẹp, việc xác định đề tài nghiên cứu và thiết kế thực nghiệm sẽ trở nên khó khăn.
Vì vậy, nên cân nhắc đầy đủ những ưu điểm và nhược điểm này khi xác định lĩnh vực và đề tài nghiên cứu.
Bước 2: Khảo sát và phân tích tài liệu hiện có
Hãy tìm ra sai sót và khám phá giá trị mới
Khảo sát tài liệu hiện có là quá trình kiểm tra xem các nghiên cứu trước đây có sai sót hay không và tìm ra những khía cạnh đáng được nghiên cứu thêm.
Đôi khi, thông qua khảo sát tài liệu, người nghiên cứu tìm ra những sai sót và thiếu sót trong các nghiên cứu trước đây rồi chọn chúng làm đề tài nghiên cứu.
Bước 3: Đặt giả thuyết nghiên cứu
OO có thể là OO / XX có thể không phải là XX
Tiếp theo, dựa trên nội dung thực nghiệm hoặc khảo sát tài liệu, người nghiên cứu đặt ra giả thuyết là những dự đoán hoặc phỏng đoán có thể kiểm chứng.
Thông qua suy luận, người nghiên cứu xây dựng giả thuyết mới hoặc điều chỉnh giả thuyết, đồng thời thiết kế môi trường thực nghiệm để có thể kiểm chứng giả thuyết đó.
Trong số các khái niệm hữu ích cần biết liên quan đến nội dung này có phương pháp diễn dịch và phương pháp quy nạp; tài liệu dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu thêm.
Dễ dàng hiểu phương pháp diễn dịch và phương pháp quy nạp
Bước 4: Thu thập dữ liệu
Hãy tìm dữ liệu để kiểm chứng giả thuyết
Bước thu thập dữ liệu là bước thu thập dữ liệu nhằm xác định giả thuyết được đặt ra ở bước trước là đúng hay sai. Ở bước này, người nghiên cứu phân loại dữ liệu đã có hoặc thu được dữ liệu mới thông qua thực nghiệm đã thiết kế trước đó.
Những phương thức thu thập dữ liệu tiêu biểu bao gồm đo lường và quan sát thông qua bảng hỏi, thăm dò dư luận, thực nghiệm và sử dụng dữ liệu do chính phủ, viện nghiên cứu cùng các cơ quan khác công bố.
Bước 5: Phân tích và diễn giải dữ liệu
Xử lý dữ liệu đã thu thập thành thông tin có ý nghĩa.
Bước phân tích và diễn giải dữ liệu là quá trình tổng hợp dữ liệu đã thu thập để đưa chúng về trạng thái có thể diễn giải.
Phân tích giúp đưa dữ liệu về dạng có thể hiểu và diễn giải được, còn diễn giải giúp suy luận phù hợp dựa trên kết quả phân tích và rút ra kết luận từ đó.
Bước 6: Kết luận và phản hồi
Giả thuyết đã được kiểm chứng chưa? Đã thu được kết quả gì?
Cuối cùng là quá trình trình bày kết luận thu được thông qua bước 5 trước đó (phân tích và diễn giải dữ liệu), đồng thời tiếp nhận phản hồi về kết luận này.
Nếu chưa rút ra được kết luận thỏa đáng, người nghiên cứu đặt giả thuyết mới hoặc thu thập thêm dữ liệu để tiếp nhận phản hồi. Sau đó, lặp lại quá trình này cho đến khi đạt được kết quả hài lòng.
Trên đây, chúng ta đã tìm hiểu về quy trình nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học xã hội. Quy trình 6 bước được trình bày ở trên không phải lúc nào cũng cần tuân theo đúng thứ tự này; trình tự có thể thay đổi tùy theo mục đích nghiên cứu.
Chẳng hạn, với thăm dò dư luận, nên đơn giản hóa quy trình hết mức có thể; còn khi nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề xã hội, cần chú ý cẩn thận ở nhiều bước để giảm thiểu sự thiên lệch hoặc sai sót trong nghiên cứu.
