Bạn sẽ cảm thấy thế nào nếu một ngày nọ, con hẻm trước nhà mình bỗng có hàng trăm người từ nơi khác đến chụp ảnh tự sướng mỗi ngày, hò hét ầm ĩ đến tận đêm khuya, còn xe buýt lúc nào cũng chật kín đến mức bạn không thể đi làm? Thậm chí, các tiệm tạp hóa nhỏ và quán cơm bình dân trong khu phố phải đóng cửa vì không chịu nổi giá thuê tăng vọt do hoạt động kinh doanh phục vụ người từ nơi khác đến, rồi những chỗ đó chỉ còn đầy các quán taco hay tiệm chụp ảnh lấy ngay dành cho họ.
Đây không phải là một dystopia (xã hội phản địa đàng) tưởng tượng. Đây là vấn đề thực tế đang diễn ra tại Barcelona của Tây Ban Nha, Venice của Ý, cũng như làng Hanok Bukchon và một số khu vực trên đảo Jeju của Hàn Quốc.
Quá tải du lịch (Overtourism) là hiện tượng lượng du khách đổ đến vượt quá một giới hạn sức chứa nhất định (Carrying Capacity), khiến chất lượng cuộc sống của cư dân địa phương suy giảm nhanh chóng, môi trường tự nhiên và di sản văn hóa bị tàn phá, cuối cùng làm giảm cả giá trị trải nghiệm của chính du khách.
Trước đây, công thức "càng nhiều du khách đến, kinh tế địa phương càng khởi sắc" từng phát huy tác dụng, nhưng giờ đây xuất hiện những nhận định rằng du lịch có thể trở thành vũ khí phá hủy cộng đồng địa phương. Tài liệu này đi sâu phân tích các cơ chế cốt lõi của tình trạng quá tải du lịch cùng những giải pháp khắc phục.
3 cơ chế và biểu hiện chính của tình trạng quá tải du lịch
Sự sụp đổ của sức chứa du lịch (Carrying Capacity)
Trong nghiên cứu du lịch, 'sức chứa du lịch' chỉ mức tối đa mà một khu vực có thể tiếp nhận mà không chịu tổn hại về môi trường, cơ sở vật chất, xã hội và kinh tế.
- Sức chứa vật lý: Giới hạn mà cơ sở hạ tầng như đường sá, giao thông công cộng, cơ sở xử lý rác thải và bãi đỗ xe có thể chịu được.
- Sức chứa xã hội và tâm lý: Giới hạn mà cư dân bản địa có thể chấp nhận sự hiện diện của du khách mà không cảm thấy căng thẳng.
Quá tải du lịch xảy ra khi sự cân bằng về sức chứa này bị phá vỡ. Sự gia tăng nhanh chóng của các hãng hàng không giá rẻ (LCC), sự phổ biến của các nền tảng chia sẻ chỗ ở và làn sóng bùng nổ độ nổi tiếng của một địa điểm qua mạng xã hội kết hợp với nhau, khiến khả năng tiếp nhận của một không gian nhất định lập tức bị tê liệt.
Du lịch hóa (Touristification) và chứng sợ du lịch
Khi tình trạng quá tải du lịch trở nên nghiêm trọng, một hệ quả tiêu cực gọi là 'du lịch hóa' sẽ xuất hiện. Đây là một biến thể của quá trình chỉnh trang đô thị dẫn đến thay thế cư dân (Gentrification), trong đó cư dân hiện hữu bị đẩy đi khi khu dân cư biến thành điểm du lịch.
Ví dụ: Tác động dây chuyền giữa Airbnb và 'khủng hoảng nhà ở'
- Tình huống: Một chủ nhà tại trung tâm Venice chuyển căn nhà đang cho cư dân thuê dài hạn theo tháng sang hình thức lưu trú ngắn hạn tính theo ngày qua Airbnb.
- Kết quả 1: Vì lưu trú ngắn hạn mang lại lợi nhuận cao hơn nhiều, các chủ nhà xung quanh cũng bắt đầu đồng loạt chuyển sang kinh doanh lưu trú ngắn hạn.
- Kết quả 2: Nhà ở dành cho cư dân địa phương biến mất, còn tiền thuê nhà hằng tháng tăng cao ngất ngưởng.
- Kết quả cuối cùng: Cư dân buộc phải chuyển ra vùng ven, còn trung tâm thành phố chỉ còn lại một 'phim trường du lịch' không có người thường trú.
Trong quá trình này, cư dân trải qua 'chứng sợ du lịch (Tourism Phobia)', tức cảm giác ác cảm và sợ hãi cực độ đối với du khách, dẫn đến các cuộc biểu tình hoặc phản đối.
Giải pháp bền vững: 'Quản lý thông minh' thay vì chỉ kiểm soát đơn thuần
Để giải quyết tình trạng quá tải du lịch, các đô thị trên thế giới đang áp dụng nhiều công cụ hành chính và kinh tế khác nhau.
- Thu phí vào cửa và thuế du lịch (chính sách giá): Từ năm 2024, Venice bắt đầu thu phí vào thành phố (5 euro) đối với du khách tham quan trong ngày. Cách làm này nhằm điều tiết số lượng du khách và sử dụng nguồn thu để duy trì cơ sở hạ tầng.
- Hạn ngạch và đặt chỗ trước (kiểm soát số lượng): Những nơi như Machu Picchu ở Peru hay Mont-Saint-Michel ở Pháp áp dụng chế độ đặt chỗ trước để giới hạn lượng khách vào tham quan mỗi ngày.
- Chiến lược phân tán (phân tán theo thời gian và không gian): Đây là chiến lược phân tán đám đông bằng cách phát triển các khu vực vùng ven ngoài những điểm đến trọng yếu thành tài nguyên du lịch mới.
Từ 'du lịch tiêu thụ' sang 'du lịch cùng tồn tại'
Quá tải du lịch không chỉ là vấn đề bề nổi về lượng khách quá đông, mà là một căn bệnh mang tính cấu trúc do sự cân bằng giữa 'cuộc sống của cư dân địa phương' và 'lợi ích kinh tế' bị phá vỡ.
Điểm du lịch là nơi sinh sống của một ai đó. Để thực hiện du lịch bền vững (Sustainable Tourism), cần có sự phối hợp đồng bộ giữa việc quản lý sức chứa của cơ sở hạ tầng một cách bài bản từ chính quyền địa phương, cách ứng xử văn minh của du khách và các cơ chế pháp lý bảo vệ quyền của cư dân.
Đã đến lúc cần chuyển đổi mô hình từ 'du lịch kiểu bắt giữ', vốn tiêu thụ thiên nhiên và cộng đồng địa phương rồi rời đi, sang 'du lịch cùng tồn tại', tôn trọng và bảo tồn văn hóa cùng môi trường đặc trưng của địa phương.
