Một người thầy giỏi thường hỏi lại: “Vì sao em nghĩ như vậy?” thay vì đưa ra ngay đáp án. Ban đầu, điều này có thể khiến người học sốt ruột, nhưng khi lần lượt trả lời từng câu hỏi, họ chợt nhận ra mình đã tự tiến gần đến đáp án. Cách dạy học lâu đời này, khởi nguồn trên những đường phố Athens cách đây hơn 2,400 năm, chính là “phương pháp đối thoại Socrates (Socratic Method)”.
Nói một cách đơn giản, phương pháp đối thoại Socrates là “cách đối thoại trong đó người dạy liên tục đặt câu hỏi thay vì truyền đạt kiến thức, giúp người học nhận ra những mâu thuẫn và thiếu sót trong suy nghĩ của mình rồi tự đi đến kết luận”. Phương pháp này được xem là hình mẫu ban đầu của việc học nhằm rèn luyện năng lực tư duy thay vì ghi nhớ đáp án đúng.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu ý nghĩa và nguồn gốc của phương pháp đối thoại Socrates, các giai đoạn diễn tiến của cuộc đối thoại, cách phương pháp này được sử dụng trong lớp học và giảng đường, cùng những điểm cần lưu ý khi thực hành.
Nghệ thuật đối thoại nuôi dưỡng tư duy qua hỏi và đáp
Phương pháp đối thoại Socrates là gì?
Triết gia Hy Lạp cổ đại Socrates không để lại một cuốn sách nào. Phần lớn những cuộc đối thoại của ông mà chúng ta biết đều được ghi lại trong các tác phẩm đối thoại do học trò Plato viết.
(1) Triết học bắt đầu từ câu hỏi
Khi Chaerephon, bạn của Socrates, mang về lời sấm từ đền Delphi rằng “không ai thông thái hơn Socrates”, Socrates xem lời này là một câu đố. Ông tìm đến những người được cho là thông thái để đặt câu hỏi và nhận ra rằng thực ra họ không hiểu rõ nhưng lại tin mình biết. Ông kết luận rằng điều duy nhất khiến mình hơn họ là “biết rằng mình không biết”.
(2) Tên gọi “thuật hộ sinh”
Trong tác phẩm đối thoại Theaetetus của Plato, Socrates ví phương pháp của mình với công việc đỡ đẻ của bà mụ. Ý ông là giúp những suy nghĩ vốn có bên trong người đối thoại được bộc lộ ra ngoài, thay vì đưa kiến thức vào cho họ. Vì vậy, phương pháp này còn được gọi là “thuật hộ sinh (Maieutics)”.
4 giai đoạn diễn tiến của phương pháp đối thoại
Trọng tâm của đối thoại Socrates là “phản bác (Elenchus)”, tức chất vấn lập luận của người đối thoại. Có thể diễn giải đơn giản tiến trình do các học giả hệ thống hóa như sau.
- Lắng nghe luận điểm (Thesis): Người đối thoại trước tiên nêu ý nghĩa của một khái niệm, chẳng hạn “lòng dũng cảm là kiên trì đến cùng”.
- Kiểm tra tiền đề (Premises): Lần lượt đặt những câu hỏi mà người đối thoại có thể đồng ý, chẳng hạn “Lòng dũng cảm có đáng quý không?” hoặc “Kiên trì một cách liều lĩnh có đáng quý không?”.
- Phát hiện mâu thuẫn (Contradiction): Giúp người đối thoại tự nhận ra rằng những điều họ đã đồng ý không phù hợp với luận điểm ban đầu.
- Bế tắc và bắt đầu lại (Aporia): Người đối thoại rơi vào trạng thái bế tắc, cảm thấy “mình không còn biết nữa”, và lấy đó làm điểm khởi đầu để cùng tìm kiếm một định nghĩa tốt hơn.
Điều quan trọng ở đây là không xem bế tắc như thất bại. Bởi theo cách nhìn này, việc học thực sự chỉ bắt đầu khi con người thoát khỏi trạng thái lầm tưởng rằng mình đã biết.
Phương pháp đối thoại Socrates trong lớp học
Phương pháp giúp người học học thông qua câu hỏi này đến nay vẫn được sử dụng dưới nhiều hình thức khác nhau trong các môi trường giáo dục.
[Ví dụ 1] Meno và bài toán hình vuông
Trong tác phẩm đối thoại Meno của Plato, Socrates hỏi một cậu bé hầu hạ Meno, chưa từng học hình học, rằng cần lấy cạnh dài bao nhiêu để tạo ra một hình vuông có diện tích gấp đôi. Ban đầu, cậu bé trả lời rằng chỉ cần tăng cạnh lên gấp đôi, rồi nhận ra mình đã sai. Socrates vừa vẽ hình trên mặt đất vừa tiếp tục chỉ đặt câu hỏi, và cuối cùng cậu bé tự tìm ra đáp án: lấy đường chéo của hình vuông ban đầu làm một cạnh. Socrates giải thích rằng cậu bé không học được điều mới mà đang nhớ lại những gì linh hồn vốn đã biết; đây chính là “thuyết hồi tưởng (Anamnesis)” của Plato.
[Ví dụ 2] Lớp học theo phương pháp tình huống tại Trường Luật Harvard
Christopher Columbus Langdell, người trở thành hiệu trưởng Trường Luật Harvard vào năm 1870, đã đưa vào phương pháp học qua tình huống, trong đó sinh viên đọc các án lệ thực tế rồi trả lời câu hỏi của giảng viên để tìm ra nguyên lý pháp luật, thay cho các bài giảng yêu cầu ghi nhớ luật. Phương pháp này trở thành chuẩn mực trong giáo dục luật tại Mỹ và lan sang những lĩnh vực đào tạo chuyên môn khác, chẳng hạn các trường đào tạo sau đại học về quản trị kinh doanh.
[Ví dụ 3] Hội thảo Socrates do học sinh dẫn dắt
Ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông, người ta sử dụng “hội thảo Socrates”, trong đó học sinh ngồi thành vòng tròn, trao đổi câu hỏi về một văn bản đã đọc trước. Trong khi vòng trong thảo luận, vòng ngoài lắng nghe và ghi chép rồi chia sẻ ý kiến; giáo viên đảm nhận vai trò hỗ trợ để cuộc đối thoại tiếp diễn thay vì đưa ra đáp án.
Cách thực hành và những lưu ý để đặt câu hỏi tốt
Phương pháp đối thoại không tự nhiên phát huy hiệu quả chỉ nhờ đặt nhiều câu hỏi. Cần đồng thời có định hướng cho câu hỏi và bầu không khí phù hợp cho cuộc đối thoại.
(1) Các dạng câu hỏi mở rộng tư duy
Trong giáo dục, câu hỏi được chia thành một số nhóm dựa trên cách phân loại của nhà nghiên cứu tư duy phản biện Richard Paul. Những dạng tiêu biểu gồm câu hỏi làm rõ ý nghĩa (“Ví dụ như thế nào?”), câu hỏi xem xét tiền đề (“Em đã mặc nhiên cho điều gì là đúng?”), câu hỏi về căn cứ (“Làm sao có thể biết được?”), câu hỏi gợi ra góc nhìn khác, câu hỏi xem xét hệ quả và câu hỏi nhìn lại chính câu hỏi đang đặt ra.
(2) Tránh biến việc hỏi thành sự bêu xấu
Nếu câu hỏi liên tục dồn ép, người học dễ trở nên rụt rè hơn là suy nghĩ. Triết gia Peter Boghossian cũng cảnh báo rằng việc sử dụng sai phương pháp đối thoại có thể khiến người học cảm thấy xấu hổ hoặc nhục nhã. Cần tôn trọng quá trình suy nghĩ và dành đủ thời gian chờ đợi, thay vì trách cứ câu trả lời sai.
Socrates từng nói: “Cuộc đời không được chất vấn thì không đáng sống.” Phương pháp đối thoại của ông gần với thái độ nhận ra những gì mình chưa biết và cùng nhau tìm kiếm câu trả lời tốt hơn, thay vì một kỹ thuật tìm đáp án đúng thật nhanh. Trong thời đại thông tin tràn ngập, năng lực đặt câu hỏi tốt càng trở nên quý giá.
Hỏi thêm một lần trước khi đưa ra đáp án chính là bước đầu tiên của việc học bằng tư duy độc lập.
