Bạn sẽ cảm thấy thế nào nếu yêu cầu xóa một bức ảnh đăng trên mạng vì không thích nó, nhưng kết quả lại khiến bức ảnh ấy lan truyền khắp cả nước? Thông tin mà bạn mong sẽ lặng lẽ chìm vào quên lãng lại trở thành tâm điểm chú ý ngay từ lúc bạn tìm cách che giấu; hiện tượng trớ trêu này chính là “hiệu ứng Streisand (Streisand Effect)”.
Nói một cách dễ hiểu, hiệu ứng Streisand là “hiện tượng những nỗ lực che giấu, xóa bỏ hoặc ngăn chặn thông tin lại khiến thông tin ấy được biết đến rộng rãi hơn”. Chuyện cố ngăn tin đồn nhưng lại khiến tin đồn lan rộng vốn đã có từ xưa, nhưng trong thời đại internet, khi ai cũng có thể sao chép và chia sẻ, nghịch lý này diễn ra nhanh hơn và trên quy mô lớn hơn nhiều.
Trong tài liệu này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu từ sự kiện khai sinh tên gọi hiệu ứng Streisand đến lý do thông tin càng bị che giấu càng lan rộng, những trường hợp thực tế và cách ứng phó khôn ngoan để tránh tác dụng ngược.
Tìm hiểu hiệu ứng Streisand
Tên gọi bắt đầu từ một bức ảnh
Tên gọi của hiện tượng này bắt nguồn từ ca sĩ kiêm diễn viên người Mỹ Barbra Streisand. Dự án Ghi chép Bờ biển California (California Coastal Records Project) đã công khai trên internet khoảng 1 vạn 2 nghìn bức ảnh chụp toàn bộ đường bờ biển từ trên cao để ghi nhận tình trạng xói mòn bờ biển. Trong số đó, “bức ảnh số 3850” chụp được ngôi nhà của Streisand trên vách đá ở Malibu.
Năm 2003, Streisand khởi kiện nhiếp ảnh gia Kenneth Adelman và trang web liên quan, đòi bồi thường 5 chục triệu đô la với lý do xâm phạm đời tư. Thế nhưng, trước vụ kiện, bức ảnh này chỉ được tải xuống vỏn vẹn sáu lần, trong đó hai lần là do luật sư phía Streisand tải. Khi vụ kiện được biết đến, hơn 42 vạn người đã truy cập trang web trong một tháng tiếp theo. Vụ kiện bị bác bỏ và Streisand còn phải chi trả cả phí luật sư của phía đối phương.
2 năm sau, vào năm 2005, Mike Masnick của trang tin chuyên về công nghệ Techdirt đã đặt tên cho hiện tượng này là “hiệu ứng Streisand” khi viết về một sự việc tương tự.
Bốn lý do càng che giấu càng lan rộng
Vì sao hành động ngăn chặn thông tin lại dẫn đến kết quả hoàn toàn trái ngược? Đằng sau hiện tượng đó là sự tác động đồng thời của tâm lý con người và môi trường truyền thông.
(1) Sự cấm đoán gây tâm lý phản kháng
Trong tâm lý học, mong muốn giành lại quyền tự do khi cảm thấy quyền tự do ấy bị tước đoạt được gọi là “phản kháng tâm lý (Psychological Reactance)”. Đây cũng là lý do khi nghe câu “đừng xem”, người ta lại càng muốn xem hơn.
(2) Chính hành động che giấu trở thành tin tức
Việc một người nổi tiếng hoặc doanh nghiệp tìm cách xóa thứ gì đó tự nó đã trở thành đề tài bàn luận. Sự việc “đã cố che giấu” lan truyền trước cả thông tin ban đầu, khiến mọi người tìm kiếm nội dung ấy.
(3) Thông tin số dễ sao chép
Thông tin một khi đã được đăng lên internet có thể lan ra nhiều nơi trong chớp mắt nhờ việc chụp màn hình và chia sẻ. Dù bị xóa ở một nơi, trong nhiều trường hợp, bản sao đã được lưu lại ở nơi khác.
(4) Sự đồng cảm và đoàn kết thúc đẩy lan truyền
Khi có vẻ như bên có quyền lực đang chèn ép bên yếu thế, nhiều người sẽ cố tình lan truyền thông tin đó để thể hiện sự phản đối. Câu nói cổ phương Đông “dục cái di chương”, nghĩa là càng muốn che đậy càng lộ rõ, quả thật rất phù hợp với hiện tượng này.
Hiệu ứng Streisand qua các trường hợp thực tế
Hiệu ứng Streisand đã nhiều lần lặp lại, bất kể đối tượng là cá nhân, doanh nghiệp hay tổ chức.
Những trường hợp được biết đến rộng rãi
- Dãy số khóa mã hóa (AACS Encryption Key): Năm 2007, khi liên tiếp xuất hiện yêu cầu xóa giá trị khóa dài 16 byte dùng để giải mã cơ chế chống sao chép HD DVD, dãy số này đã được đăng lại trên hơn 28 vạn trang web chỉ trong một tháng, thậm chí còn được đưa lên áo phông và chuyển thành bài hát.
- Chặn ảnh bìa album (Internet Watch Foundation Blacklist): Năm 2008, khi một tổ chức giám sát tại Anh chặn bài viết Wikipedia có đăng ảnh bìa một album nhạc rock cũ, bài viết ấy lập tức trở thành một trong những bài được truy cập nhiều nhất, và tổ chức này đã gỡ chặn chỉ sau vài ngày.
- Yêu cầu xóa của cơ quan tình báo (Pierre-sur-Haute Radio Station): Năm 2013, khi cơ quan tình báo Pháp buộc xóa một bài viết Wikipedia về một cơ sở quân sự, bài viết được khôi phục sau đó từng trở thành bài được xem nhiều nhất trên Wikipedia tiếng Pháp.
Điểm chung của những trường hợp này là chính “hành động cố ngăn chặn”, hơn cả bản thân thông tin, đã khơi dậy sự tò mò của mọi người.
Cách ứng phó khôn ngoan để tránh tác dụng ngược
Điều này không có nghĩa là phải giữ nguyên mọi thông tin. Tuy nhiên, vì cách che giấu có thể làm thay đổi đáng kể kết quả, cần cân nhắc một vài điều trước khi ứng phó.
- Đánh giá mức độ tiếp cận (Assess Exposure): Trước tiên, hãy xem hiện có bao nhiêu người đã xem thông tin đó. Khởi kiện quy mô lớn vì một thông tin chưa ai biết đến chẳng khác nào gắn thêm loa phóng thanh cho nó.
- Ưu tiên yêu cầu kín đáo (Quiet Request First): Trong nhiều trường hợp, liên hệ lịch sự với người đăng để nhờ chỉnh sửa hoặc gỡ bỏ sẽ hiệu quả hơn việc công khai tiến hành biện pháp pháp lý.
- Phản hồi bằng sự thật (Respond with Facts): Nếu đó là thông tin sai, đưa ra lời giải thích chính xác để đính chính thay vì xóa bỏ là cách giữ gìn lòng tin.
- Xử lý nguy cơ thực sự qua quy trình chính thức (Use Proper Channels): Với những trường hợp có nguy cơ gây thiệt hại thực tế như lộ thông tin cá nhân, hãy bình tĩnh xử lý bằng chức năng báo cáo của nền tảng hoặc nhờ chuyên gia hỗ trợ.
Hiệu ứng Streisand cho thấy trong thời đại thông tin dễ dàng được sao chép và lan truyền, “ngăn chặn” không phải lúc nào cũng là câu trả lời.
Khi muốn che giấu điều gì đó, hãy suy nghĩ thêm một lần xem hành động ấy có vô tình trở thành chiếc loa phóng thanh hay không; đó chính là bước đầu tiên trong cách giao tiếp giúp chúng ta đi qua thời đại thông tin một cách khôn ngoan.
