Lần này, chúng tôi muốn biên soạn tài liệu về tiêu chí và thứ tự ưu tiên lựa chọn tài liệu trong thư viện. Thư viện lựa chọn và mua nhiều loại tài liệu sách và tài liệu phi sách để thu thập, bảo quản tài liệu và phục vụ người sử dụng. Vì hoạt động này tiêu tốn một khoản ngân sách không nhỏ, cần xác định nên coi trọng điều gì.
Trong số các tiêu chí lựa chọn tài liệu có thuyết nhu cầu và thuyết giá trị. Mỗi thuyết đều có những đặc điểm và hạn chế riêng, nên liên tục được các học giả đưa ra bàn luận và tranh luận đối lập nhau.
Tài liệu này nhằm tìm hiểu khái niệm và hạn chế của thuyết nhu cầu và thuyết giá trị, đồng thời cung cấp thông tin giúp cân nhắc nên ưu tiên loại tài liệu nào theo từng loại hình thư viện.
Thuyết giá trị
Ưu tiên lựa chọn tài liệu có giá trị
Thuyết giá trị là lý thuyết theo đó thư viện xác lập các tiêu chí về giá trị của tài liệu trước khi mua, rồi dùng những tiêu chí này làm căn cứ lựa chọn tài liệu. Nói cách khác, thư viện lựa chọn và cung cấp những tài liệu mà người sử dụng nên đọc.
Lý thuyết coi trọng giá trị của tài liệu này không chỉ bao hàm giá trị của tài liệu thư tịch mà còn cả những giá trị người sử dụng mong muốn, qua đó cuối cùng nâng cao giá trị của thư viện thông qua tài liệu.
Thuyết này chủ yếu được các thư viện đại học, vốn chú trọng tài liệu thư tịch và chức năng của thư viện, áp dụng làm tiêu chí lựa chọn tài liệu.
Hạn chế của thuyết giá trị
- Tiêu chí đánh giá sách không rõ ràng nên có thể chịu ảnh hưởng của yếu tố chủ quan.
- Đối với những tài liệu không được sử dụng, có thể nảy sinh vấn đề về tính chính đáng của việc lựa chọn.
- Thủ thư không đủ uyên bác để có thể lựa chọn sách thuộc mọi chủ đề.
- Nếu sách được lựa chọn không đáp ứng được trình độ của nhóm người sử dụng, sự bất mãn sẽ gia tăng.
Thuyết nhu cầu
Ưu tiên lựa chọn tài liệu mà người sử dụng mong muốn
Thuyết nhu cầu là lý thuyết đối lập với thuyết giá trị, theo đó việc lựa chọn ưu tiên xem xét những tài liệu mà người sử dụng thư viện yêu cầu. Ngay cả khi người sử dụng không trực tiếp đề cập, nếu nhận thấy những nhu cầu có ý thức hoặc vô thức ẩn chứa trong hành vi của họ thì cũng coi đó là nhu cầu của người sử dụng.
Ngoài ra, nhiều kỹ thuật cũng được vận dụng để trực tiếp tìm hiểu nhu cầu của người sử dụng. Các phương pháp gồm khảo sát trực tiếp người sử dụng, phân tích lịch sử sử dụng và khảo sát cộng đồng địa phương.
Tuy nhiên, những phương pháp này không thể đo lường hoàn toàn chính xác nhu cầu của người sử dụng và vẫn có khả năng chịu sự can thiệp chủ quan của người khảo sát, nên còn có những hạn chế.
Khác với thư viện đại học chuyên cung cấp những tài liệu có giá trị như tài liệu học thuật, thuyết nhu cầu phù hợp hơn với thư viện công cộng phục vụ đông đảo cư dân địa phương thuộc nhiều nhóm khác nhau. Điều này còn bởi thư viện công cộng hoạt động bằng tiền thuế nên có nghĩa vụ tiếp nhận nhu cầu của người sử dụng trong quá trình vận hành.
Hạn chế của thuyết nhu cầu
- Nếu chỉ lựa chọn tài liệu dựa trên nhu cầu, thủ thư sẽ mất đi giá trị tồn tại của mình.
- Khó đáp ứng khi nhu cầu quá đa dạng và khác biệt.
- Nếu tập trung mua theo nhu cầu nhất thời, chẳng hạn như sách bán chạy, chất lượng vốn tài liệu sẽ giảm sút.
- Thuyết nhu cầu là lý thuyết lựa chọn mang tính dân chủ, nhưng bỏ qua thực tế rằng thị hiếu của độc giả được hình thành bởi 'tính kinh tế theo quy mô'.
* Tính kinh tế theo quy mô: Việc tạo ra lợi nhuận nhờ chi phí sản xuất tăng ít hơn gấp đôi khi sản lượng tăng gấp đôi (tức là gia tăng lợi nhuận).
Thứ tự ưu tiên lựa chọn tài liệu theo loại hình thư viện
Những điểm cần tham khảo khi lựa chọn tài liệu theo loại hình thư viện
Tùy theo đặc điểm của thư viện, tiêu chí ưu tiên tài liệu ở từng loại hình thư viện sẽ khác nhau, chẳng hạn như thuyết giá trị và thuyết nhu cầu đã trình bày ở trên. Nhiều yếu tố cùng tác động đến việc này, bao gồm mục đích của thư viện, đặc điểm và nhu cầu của người sử dụng, cũng như quy mô ngân sách.
Thư viện có thể thiên về thuyết giá trị hoặc thuyết nhu cầu để làm tiêu chí lựa chọn tài liệu, hoặc cũng có thể cân bằng hợp lý giữa hai lý thuyết để chúng bổ trợ lẫn nhau trong quá trình vận hành.
Để đưa ra quyết định về vấn đề này, cần hiểu đặc điểm của từng loại hình thư viện. Vui lòng tham khảo bảng tổng hợp phía trên để biết nội dung cụ thể.
Trên đây, chúng ta đã tìm hiểu thuyết giá trị và thuyết nhu cầu cần biết khi lựa chọn tài liệu trong thư viện, cùng những đặc điểm của từng loại hình thư viện để vận dụng các lý thuyết này.
Không có một đáp án đúng duy nhất cho tiêu chí lựa chọn tài liệu. Bằng cách đánh giá tổng hợp những điều cần coi trọng hơn, hiện trạng và mục đích của thư viện, có thể đặt trọng tâm vào một phía hoặc áp dụng cả hai một cách cân bằng, hợp lý.
Hy vọng bạn sẽ suy nghĩ xem mình quan tâm hơn đến lý thuyết nào, đồng thời cân nhắc đặc điểm và hạn chế của từng lý thuyết để có thể đưa ra lựa chọn sáng suốt.
