Lần này, chúng tôi muốn biên soạn tài liệu về quá trình phát triển và tự động hóa hệ thống thư viện, cùng những ưu, nhược điểm khi triển khai.
Tự động hóa thư viện là việc sử dụng thiết bị điện tử và công nghệ máy tính để tự động hóa các nghiệp vụ chính của thư viện như bổ sung tài liệu, biên mục, cho mượn và nhận trả tài liệu, mượn liên thư viện nhằm thực hiện các công việc này hiệu quả hơn.
Tự động hóa giúp giảm các công việc đơn giản, lặp lại trong thư viện, từ đó giảm chi phí trên mỗi đơn vị công việc, đồng thời cung cấp cho người dùng những dịch vụ và chức năng được cải thiện hơn.
Tài liệu này trình bày quá trình phát triển của các hệ thống tự động hóa thư viện, tập trung vào giai đoạn từ thập niên 1990 trở đi, khi Internet và tự động hóa bắt đầu được triển khai rộng rãi. Quá trình trước đó sẽ được giới thiệu bằng hình ảnh và nội dung khái quát.
Quá trình phát triển của tự động hóa thư viện (trước thập niên 1990)
Quá trình phát triển của hệ thống thư viện (từ thập niên 1930 đến nay)
Trước hết, hình ảnh được xây dựng bằng cách chọn ra những từ khóa chính bao quát toàn bộ quá trình từ giai đoạn đầu của hệ thống thư viện đến hiện tại.
Trước thập niên 1980
- 1936-1950 - Hệ thống thẻ đục lỗ
- Thập niên 1960 - Sử dụng máy tính đa dụng / Phát triển biên mục đọc được bằng máy (MARC:Machune Readable Cataloging)
- Thập niên 1970 - Sử dụng máy tính đa dụng / Phát triển hệ thống trực tuyến / Bắt đầu sử dụng máy tính mini / Sử dụng phổ biến DBMS
- Thập niên 1980 - Mạng thư viện được triển khai rộng rãi / Gia tăng mục lục tra cứu trực tuyến (OPAC)
Bước sang thập niên 1980, khi máy tính dần được thu nhỏ và máy vi tính liên tục được phát triển, các hệ thống mạng thư viện bắt đầu được sử dụng độc lập.
Ngoài ra, từ những năm 80, mục lục tra cứu trực tuyến (OPAC) bắt đầu gia tăng, còn CD-ROM được sử dụng trong thư viện để phục vụ nghiệp vụ, tra cứu thông tin thư mục, tra cứu thông tin tham khảo và các mục đích khác.
Hệ thống trong thập niên 1990
Triển khai và phát triển mạng
Bước sang những năm 90, sự phát triển của các loại mạng như mạng cục bộ (LAN), mạng diện rộng (WAN) và Internet bắt đầu tác động đến việc tự động hóa thư viện.
Nhằm chia sẻ thông tin thư viện qua mạng, các nỗ lực áp dụng tiêu chuẩn công nghệ mạng như giao thức truyền thông và định dạng trao đổi tài liệu điện tử liên tục được tiến hành. Khi người dùng có thể trực tiếp truy cập thông tin của các thư viện khác qua mạng, nhu cầu về dịch vụ cung cấp toàn văn tức thời có xu hướng gia tăng.
Sau đó, môi trường GUI bắt đầu được đưa vào làm giao diện người dùng, và cơ sở dữ liệu của hệ thống tự động hóa thư viện bắt đầu chuyển thành cơ sở dữ liệu tích hợp, bao gồm thông tin thư mục và thông tin đa phương tiện.
Từ thập niên 1990 trở đi
Sự phát triển nhanh chóng của Internet
Bước vào cuối những năm 90, việc sử dụng Internet và thông tin trên Internet bắt đầu trở nên phổ biến, các nghiệp vụ thư viện được tự động hóa và các dịch vụ được cung cấp thông qua cơ sở dữ liệu thông tin thư mục.
Ngoài ra, các thư viện và người dùng thư viện trên toàn thế giới có thể dễ dàng truy cập qua Internet vào các dịch vụ tìm kiếm thông tin và cung cấp toàn văn do các đơn vị dịch vụ thư mục cung cấp.
Hiện tại
Đa dạng hóa và tích hợp thông tin
Hiện nay, hệ thống thư viện điện tử được sử dụng tại tất cả các thư viện. Hệ thống thư viện điện tử cung cấp nhiều loại nội dung, từ thông tin thư mục của tài liệu trong vốn thư viện đến toàn văn và tài liệu đa phương tiện.
Các hoạt động như trao đổi quốc tế báo cáo kỹ thuật của từng quốc gia đang được tiến hành, cùng với hoạt động kiểm soát thư mục quốc tế có sự hợp tác của toàn thế giới.
Ngoài ra, các công nghệ tiêu chuẩn như quản lý bản quyền số (DRM), mã định danh tác phẩm số (DOI), XML và siêu dữ liệu đã trở thành những yếu tố cốt lõi trong việc lưu thông tài nguyên thư viện số.
Ưu và nhược điểm của tự động hóa thư viện
Tự động hóa thư viện có những đặc điểm, ưu điểm và nhược điểm gì?
Khi hệ thống thư viện được tự động hóa, những tiện ích ngày càng gia tăng, nhưng ưu điểm cũng luôn đi kèm với nhược điểm. Những ưu và nhược điểm của tự động hóa thư viện được tổng hợp như sau.
Ưu điểm của tự động hóa thư viện
- Có thể xử lý các nghiệp vụ thư viện nhanh chóng, chính xác và thuận tiện.
- Các dịch vụ thư viện được mở rộng và phát triển đa dạng để cung cấp cho người dùng.
- Thuận tiện cho việc quản lý và khai thác tài nguyên thư viện.
- Dễ dàng khai thác tài nguyên bên ngoài thư viện, qua đó nâng cao chức năng của thư viện.
Nhược điểm của tự động hóa thư viện
- Quy mô thư viện càng lớn thì gánh nặng chi phí ban đầu và chi phí bảo trì càng tăng.
- Dữ liệu nhập sai có thể gây ra những lỗi tiềm ẩn.
- Khi hệ thống gặp sự cố hoặc mất điện, toàn bộ hoạt động nghiệp vụ của thư viện bị tê liệt.
- Cần nhiều thời gian để hệ thống đi vào hoạt động ổn định.
Trên đây, chúng ta đã tìm hiểu quá trình phát triển của hệ thống thư viện cùng những ưu và nhược điểm của tự động hóa.
Mong bạn lưu ý rằng sự phát triển của hệ thống thư viện đi cùng và có mối quan hệ chặt chẽ với sự phát triển của công nghệ máy tính và Internet; hy vọng tài liệu này đã giúp bạn hiểu rõ hơn về hệ thống thư viện.
